معروف بود ) دايرة البروج ، صور فلكى و با كمك شظايا موقعيت ثوابت مهم را نشان مىداد . رويه اّم يك ارتفاع خاص ، حكم يك صفيحه را داشت كه تصوير مناسب قالبى ( استريو گرافيك ) افلاك را بر روى خط استوا فرامىنمود ، درحاليكه « حركت رويه عنكبوت روى آن ، راه ثوابت را در اطراف قطب شمالى افلاك ارائه مىداد . » مىتوان به‌عنوان نمونه‌اى از ارزش و اهميت دانشنامه‌اى اسطرلاب به نمونه‌هايى اشاره كرد كه اخيرا در لندن به فروش رفتند . يكى از اسطرلابهاى دوره صفوى « 1 » كه نام سيد رضى الدين محمد بن سيد على الحسينى روى آن حك‌شده ، ولى بىتاريخ است ، داراى رويه عنكبوتى حاوى نام بيست‌وشش ستاره است و پنج صفيحه دارد كه خطوط ساعت ، ساعات بابلى و نيز مقنطرات ارتفاع ، سمتها ، و خطوط ساعات معوج و عرضهاى 2 2 ، 5 2 ، 0 3 ، 2 3 ، 4 3 ، 5 3 ، 7 3 ، و 8 3 و صفيحه آفاقيه را نشان مىدهد . در امّ آن فهرستى از طول و عرض و انحراف ( براى تعيين سمت قبله سىودو شهر و طول و عرض جغرافيايى بيست‌وچهار شهر ديگر ) آمده است . بر روى ديگر امّ كه آليداد روى آن مىچرخد ، يك سين‌گرافت ، قوس صور فلكى با سمتهاى قبله براى اصفهان ، يزد ، هرات و دو شهر ديگر ( ناشناس ) ، دايرهء ظل ( و نيز حاوى كوهميز اخترشناسى است ) و يك منطقة البروج همراه با اشكال سيارگان و ساير اطلاعات نجومى آمده است . بايد يادآورى كرد كه گاهى هم روى آن درجه كوتانژانت و نيز يك سين‌گراف و يك كوهميز ستاره‌شناختى ، به‌علاوه صورفلكى و سيارات و بيست‌وهفت يا بيست‌وهشت منزل قمر تعبيه مىشد . اين اسطرلاب كه احتمالا از دوره شاه سلطان حسين بود ، 7 / 14 سانتىمتر قطر و اندازه معمولى داشت . يك اسطرلاب هند و ايرانى در همان كاتولوگ « 2 » با « كتيبه بندر مبارك سورات در سيزدهم محرم الحرام سال 1081 هجرى » ( 2 ژوئن 1670 م . ) حاوى رويه « عنكبوت با نام پنجاه و پنج ستاره ، شش صفيحه ، بعضى از خطوط ساعت ايتاليائى ، و شامل امّ با فهرستى از طول و عرض جغرافياى شصت‌وهفت نقطه است ؛ درحاليكه در پشت آن درجات ميل براى آليداد ، صور فلكى و درجه تقويم براساس ماه‌هاى شمسى سريانى ، يك‌سين و كوسين‌گراف با قوس سينها و سين‌هاى منظوم ، قوس صور فلكى و خطى از ارتفاع نصف‌النهارى خورشيد با عرض 30 / 1 2 ( كه براى سورات و يا مكه مناسب است ) . درجات كوتانژانت و دايره ظل و در درون آن جدولى از هفت « اقليم » با عرض جغرافيائى آنها و ساعات طولانىترين روز ، حكاكى شده است . اسطرلاب‌سازان عمده دوره صفوى عبارت بودند از : عبد الائمه ارشد كه اسطرلابى زيبا براى

--> ( 1 ) - سابتى Catalogue ، 15 ژوئيه 1963 م . رقم 186 ، ص 54 و لوحه . ( 2 ) - همان ، فقره 188 ، ص 56 ، و سرلوح .